Chiếu đèn điều trị vàng da ở trẻ sơ sinh: Những điều cha mẹ cần biết

Khi nào trẻ cần phải chiếu đèn?

Không phải mọi trẻ bị vàng da đều cần điều trị. Phần lớn trẻ sơ sinh bị vàng da sinh lý sẽ tự cải thiện khi gan dần trưởng thành và bilirubin được đào thải khỏi cơ thể.

Tuy nhiên, nếu nồng độ bilirubin trong máu tăng đến ngưỡng có nguy cơ gây tổn thương não, bác sĩ sẽ chỉ định chiếu đèn (phototherapy). Đây là phương pháp điều trị đầu tay được áp dụng trên toàn thế giới và đã được chứng minh là an toàn, hiệu quả trong việc giảm bilirubin ở trẻ sơ sinh.

Quyết định chiếu đèn không dựa vào việc da trẻ vàng nhiều hay ít, mà dựa trên nhiều yếu tố như:

• Tuổi của trẻ tính theo giờ sau sinh.
• Nồng độ bilirubin trong máu.
• Trẻ sinh đủ tháng hay sinh non.
• Có các yếu tố nguy cơ như tan máu, nhiễm trùng hoặc thiếu men G6PD hay không.

Chính vì vậy, hai trẻ có màu da vàng giống nhau vẫn có thể có chỉ định điều trị hoàn toàn khác nhau.

Chiếu đèn hoạt động như thế nào?

Bilirubin gây vàng da chủ yếu tồn tại dưới dạng bilirubin gián tiếp, không tan trong nước nên cơ thể cần gan chuyển hóa trước khi đào thải.

Ánh sáng xanh sử dụng trong chiếu đèn sẽ làm thay đổi cấu trúc của bilirubin thành các dạng tan trong nước. Những chất này có thể được đào thải qua nước tiểu và phân mà không cần trải qua quá trình chuyển hóa của gan.

Nhờ đó, lượng bilirubin trong máu giảm dần, giúp hạn chế nguy cơ bilirubin đi vào não và gây tổn thương thần kinh.

Điều quan trọng cần hiểu là chiếu đèn không điều trị nguyên nhân gây vàng da, mà giúp giảm nhanh bilirubin xuống mức an toàn trong khi cơ thể trẻ tiếp tục thích nghi hoặc nguyên nhân nền được điều trị.

Khi chiếu đèn, trẻ sẽ được chăm sóc như thế nào?

Trong thời gian điều trị, trẻ thường được đặt nằm dưới hệ thống đèn chuyên dụng hoặc trên đệm chiếu đèn.

Để đạt hiệu quả tối ưu:

• Trẻ chỉ mặc tã hoặc quần áo rất mỏng để tăng diện tích da tiếp xúc với ánh sáng.
• Mắt được che bằng kính hoặc miếng che chuyên dụng nhằm bảo vệ võng mạc.
• Bộ phận sinh dục của trẻ trai có thể được che tùy theo loại thiết bị và hướng dẫn của cơ sở điều trị.
• Điều dưỡng sẽ thay đổi tư thế của trẻ định kỳ nếu cần để ánh sáng tiếp xúc đều hơn với cơ thể.

Trong suốt quá trình điều trị, trẻ được theo dõi nhiệt độ, nhịp thở, lượng nước tiểu, cân nặng và nồng độ bilirubin theo chỉ định của bác sĩ.

Chiếu đèn có đau hay gây khó chịu cho trẻ không?

Đây là câu hỏi rất nhiều cha mẹ lo lắng.

Thực tế, chiếu đèn không gây đau. Ánh sáng chỉ tác động lên bilirubin dưới da, không gây bỏng hay tổn thương mô khi được sử dụng đúng thiết bị và đúng chỉ định.

Một số trẻ có thể quấy khóc do phải nằm trong lồng chiếu đèn hoặc vì bị hạn chế bế ẵm trong thời gian điều trị. Điều này không phải do ánh sáng gây đau.

Trẻ có cần ngừng bú mẹ khi chiếu đèn?

Không.

Trong hầu hết các trường hợp, trẻ vẫn nên tiếp tục bú mẹ hoặc bú sữa đầy đủ trong thời gian chiếu đèn.

Việc bú đủ giúp:

• Tăng số lần đi ngoài.
• Đào thải bilirubin qua phân hiệu quả hơn.
• Hạn chế mất nước.
• Duy trì năng lượng cho trẻ.

Tùy từng bệnh viện, trẻ có thể được tạm ngừng chiếu đèn trong thời gian ngắn để bú mẹ hoặc được hỗ trợ cho bú ngay tại giường điều trị.

Chỉ trong một số trường hợp rất đặc biệt, bác sĩ mới cân nhắc tạm thay đổi chế độ bú và quyết định này luôn dựa trên nguyên nhân gây vàng da.

Chiếu đèn kéo dài bao lâu?

Thời gian điều trị không giống nhau ở mọi trẻ.

Nhiều trẻ chỉ cần chiếu khoảng 12–24 giờ, trong khi những trường hợp bilirubin cao hơn hoặc có bệnh lý nền có thể cần điều trị trong vài ngày.

Trong quá trình chiếu đèn, bác sĩ sẽ định kỳ kiểm tra bilirubin máu. Khi nồng độ bilirubin giảm xuống dưới ngưỡng điều trị và nguy cơ tăng trở lại thấp, việc chiếu đèn sẽ được dừng.

Chiếu đèn có tác dụng phụ không?

Chiếu đèn được xem là phương pháp điều trị an toàn. Tuy nhiên, trẻ có thể gặp một số tác dụng phụ nhẹ và thường chỉ thoáng qua như:

• Da hơi khô.
• Đi ngoài nhiều hơn.
• Phát ban nhẹ.
• Tăng thân nhiệt hoặc hạ thân nhiệt nếu không được theo dõi tốt.
• Mất nước nhẹ nếu trẻ bú không đủ.

Những tác dụng này thường hết sau khi ngừng điều trị và không để lại di chứng lâu dài.

Sau khi ngừng chiếu đèn, trẻ có bị vàng lại không?

Một số trẻ có thể xuất hiện hiện tượng bilirubin tăng trở lại (rebound hyperbilirubinemia) sau khi ngừng chiếu đèn.

Điều này gặp nhiều hơn ở trẻ:

• Sinh non.
• Tan máu.
• Thiếu men G6PD.
• Bắt đầu chiếu đèn rất sớm sau sinh.

Vì vậy, bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra bilirubin lại sau khi ngừng chiếu đèn ở những trẻ có nguy cơ cao.

Đa số trường hợp bilirubin chỉ tăng nhẹ và không cần điều trị thêm.

Khi nào cần thay máu thay vì chiếu đèn?

Nếu bilirubin tiếp tục tăng rất nhanh, đạt mức có nguy cơ gây tổn thương não hoặc không giảm dù đã chiếu đèn tích cực, bác sĩ có thể chỉ định thay máu.

Đây là phương pháp giúp loại bỏ nhanh bilirubin và các yếu tố gây tan máu khỏi tuần hoàn. Tuy nhiên, thay máu chỉ áp dụng cho một tỷ lệ rất nhỏ trẻ sơ sinh vì phần lớn trường hợp đáp ứng tốt với chiếu đèn.

Điều cha mẹ cần làm khi con đang chiếu đèn

Nếu con phải điều trị bằng chiếu đèn, cha mẹ có thể hỗ trợ bằng cách:

• Tiếp tục cho trẻ bú đầy đủ theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
• Không tự ý tháo kính che mắt hoặc đưa trẻ ra khỏi đèn quá lâu.
• Báo ngay với điều dưỡng nếu trẻ bú kém, sốt, khó thở hoặc có biểu hiện bất thường.
• Không sử dụng các phương pháp dân gian như tắm lá, bôi thuốc hoặc phơi nắng thay cho điều trị.

Sự hợp tác của cha mẹ giúp quá trình điều trị diễn ra hiệu quả và an toàn hơn.

Điều cha mẹ cần nhớ

Chiếu đèn là phương pháp điều trị vàng da sơ sinh đã được sử dụng rộng rãi trên thế giới trong nhiều thập kỷ và có hiệu quả cao trong việc giảm bilirubin, ngăn ngừa tổn thương não do vàng da nặng.

Việc phải chiếu đèn không có nghĩa là tình trạng của trẻ quá nghiêm trọng. Ngược lại, đây là biện pháp chủ động nhằm đưa bilirubin về mức an toàn trước khi xảy ra biến chứng. Phần lớn trẻ đáp ứng tốt với điều trị, hồi phục nhanh và có thể xuất viện sau vài ngày.

Điều quan trọng nhất là cha mẹ không nên tự đánh giá mức độ vàng da bằng mắt thường hoặc trì hoãn việc đưa trẻ đến cơ sở y tế. Khi được phát hiện sớm và điều trị đúng thời điểm, đa số trẻ bị vàng da đều có tiên lượng rất tốt và phát triển bình thường.

Xem thêm:

• Nhu cầu dinh dưỡng của trẻ sinh non: Sữa mẹ, dinh dưỡng bổ sung và sữa công thức cho trẻ sinh non
• Chăm sóc trẻ sinh non: Những điều cha mẹ cần biết