Nội dung chính
Sự phát triển của trẻ là một quá trình liên tục, trong đó nhiều năng lực về vận động, ngôn ngữ, nhận thức, giao tiếp và cảm xúc dần hình thành và phát triển theo thời gian. Trong quá trình chăm sóc trẻ nhỏ, việc theo dõi những thay đổi này giúp cha mẹ hiểu hơn về quá trình lớn lên của con và nhận biết sớm những vấn đề có thể cần được quan tâm.
Các mốc phát triển thường được sử dụng như một cách để mô tả những kỹ năng mà trẻ có thể đạt được trong những giai đoạn nhất định. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải hiểu đúng bản chất của các mốc này. Chúng không phải là những thời hạn cố định mà mọi trẻ đều phải hoàn thành, cũng không thể được sử dụng riêng lẻ để kết luận một trẻ có phát triển bình thường hay không.
Giá trị của việc theo dõi mốc phát triển nằm ở khả năng giúp cha mẹ quan sát, nhận biết sự thay đổi và đặt ra những câu hỏi phù hợp về sự phát triển của trẻ.
Sự phát triển của trẻ có tính liên tục nhưng không đồng đều
Trẻ không phát triển tất cả các năng lực theo cùng một tốc độ. Trong cùng một giai đoạn, một trẻ có thể có sự tiến bộ rõ rệt về vận động trong khi ngôn ngữ phát triển chậm hơn; một trẻ khác có thể giao tiếp tốt nhưng cần nhiều thời gian hơn để hoàn thiện một số kỹ năng vận động.
Sự khác biệt này là một phần tự nhiên của quá trình phát triển. Các lĩnh vực phát triển có mối liên hệ với nhau, nhưng không nhất thiết xuất hiện đồng thời hoặc tiến triển với cùng một tốc độ.
Vì vậy, khi quan sát sự phát triển của một trẻ, việc chỉ tập trung vào một kỹ năng tại một thời điểm thường không đủ để đưa ra một nhận định có ý nghĩa. Cần nhìn trẻ trong bối cảnh rộng hơn, bao gồm những gì trẻ đã làm được, những kỹ năng đang hình thành, sự thay đổi theo thời gian và cách trẻ tương tác với môi trường xung quanh.
Đây cũng là lý do các mốc phát triển nên được xem như những điểm tham chiếu, thay vì những ranh giới xác định trẻ phát triển “đúng” hay “sai”.
Mốc phát triển giúp chúng ta quan sát điều gì?
Mốc phát triển thường bao gồm nhiều nhóm kỹ năng khác nhau. Tùy theo độ tuổi, chúng có thể liên quan đến khả năng vận động, giao tiếp và ngôn ngữ, nhận thức, tương tác xã hội cũng như cảm xúc và hành vi.
Việc phân chia thành các lĩnh vực giúp cha mẹ và người làm chuyên môn có thể mô tả sự phát triển của trẻ cụ thể hơn. Thay vì nhận xét chung rằng một trẻ “phát triển tốt” hoặc “hơi chậm”, chúng ta có thể xem xét trẻ đang thể hiện những khả năng nào và quá trình thay đổi đang diễn ra ra sao.
Chẳng hạn, với một trẻ có ít từ ngữ hơn so với những gì cha mẹ kỳ vọng, thông tin về số lượng từ trẻ sử dụng chỉ là một phần. Khả năng hiểu lời nói, sử dụng cử chỉ, chủ động giao tiếp, bắt chước, tương tác với người khác và sự tiến bộ theo thời gian cũng là những thông tin quan trọng để hiểu đầy đủ hơn về sự phát triển ngôn ngữ và giao tiếp của trẻ.
Như vậy, một mốc phát triển có giá trị nhất khi nó được đặt trong toàn bộ bức tranh phát triển của trẻ.
Vì sao các mốc phát triển không nên được hiểu là một “chuẩn cứng”?
Một trong những khó khăn khi nói về phát triển trẻ nhỏ là phải cân bằng giữa hai điều: thừa nhận sự khác biệt tự nhiên giữa các trẻ và không bỏ qua những dấu hiệu có thể cần được đánh giá.
Nếu coi một mốc là thời hạn bắt buộc, bất kỳ trẻ nào chưa đạt kỹ năng đó cũng có thể bị xem là “chậm”. Cách hiểu này dễ dẫn đến lo lắng không cần thiết và khiến cha mẹ liên tục so sánh con với những trẻ khác.
Ngược lại, nếu cho rằng mọi khác biệt đều là bình thường và chỉ cần chờ thêm, những trường hợp thực sự cần được hỗ trợ có thể bị nhận biết muộn.
Các hệ thống theo dõi phát triển hiện đại vì vậy không chỉ quan tâm đến việc xác định trẻ đạt một kỹ năng ở độ tuổi nào, mà còn quan tâm đến giá trị của mốc đó trong việc nhận diện những trẻ có thể cần được tìm hiểu thêm.
Một số mốc được lựa chọn ở độ tuổi mà phần lớn trẻ được kỳ vọng đã đạt được kỹ năng. Cách tiếp cận này giúp tăng khả năng nhận biết những trường hợp cần được quan sát kỹ hơn, thay vì chỉ dựa vào độ tuổi trung bình của một kỹ năng.
Điều đó không biến mốc phát triển thành một đường ranh giới giữa “bình thường” và “bất thường”. Nó chỉ cung cấp thêm một cơ sở để cha mẹ và chuyên gia đặt câu hỏi về sự phát triển của trẻ.
Xem thêm: Bảng các cột mốc phát triển của trẻ từ 0 – 3 tuổi
Một mốc chưa đạt không phải là một chẩn đoán
Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng khi cha mẹ sử dụng các bảng mốc phát triển có sẵn trên internet.
Việc một trẻ chưa thực hiện được một kỹ năng được liệt kê ở độ tuổi nhất định không thể tự nó xác định rằng trẻ bị chậm phát triển. Để đánh giá sự phát triển, cần xem xét nhiều thông tin hơn, bao gồm lịch sử phát triển, các kỹ năng hiện tại, sự tiến bộ theo thời gian, quan sát trực tiếp và những công cụ sàng lọc hoặc đánh giá phù hợp khi cần thiết.
Sàng lọc phát triển cũng không giống với chẩn đoán. Sàng lọc nhằm xác định liệu trẻ có cần được đánh giá sâu hơn hay không; trong khi đánh giá chuyên sâu có thể giúp xác định rõ hơn những khó khăn hoặc nhu cầu hỗ trợ của trẻ.
Vì vậy, khi một bảng mốc khiến cha mẹ nhận thấy một điều đáng quan tâm, phản ứng phù hợp không phải là tự gắn cho trẻ một nhãn chẩn đoán. Điều cần thiết là sử dụng thông tin đó như một cơ sở để trao đổi với người có chuyên môn.
Tương tự, việc trẻ đạt được nhiều mốc cũng không có nghĩa rằng tất cả các khía cạnh phát triển của trẻ đã được đánh giá đầy đủ. Các mốc chỉ phản ánh một phần trong quá trình phát triển rất rộng của trẻ.
Quan sát sự thay đổi theo thời gian có ý nghĩa đặc biệt
Phát triển là một quá trình, vì vậy một lần quan sát thường không thể phản ánh đầy đủ hướng phát triển của trẻ.
Cha mẹ có thể chú ý đến việc trẻ đang hình thành thêm những kỹ năng mới, khả năng giao tiếp và tương tác có thay đổi hay không, cách trẻ chơi và khám phá môi trường có trở nên đa dạng hơn hay không, cũng như những kỹ năng đã có đang được sử dụng ngày càng linh hoạt như thế nào.
Việc ghi nhận những thay đổi này giúp chúng ta nhìn thấy quá trình phát triển, thay vì chỉ ghi nhận trạng thái của trẻ tại một thời điểm.
Một trẻ chưa thực hiện được một kỹ năng nhưng đang có tiến bộ đều đặn có thể cần một cách tiếp cận khác với một trẻ không có sự tiến triển ở một lĩnh vực trong thời gian dài. Đây là lý do thông tin về diễn tiến theo thời gian luôn có giá trị trong việc hiểu sự phát triển của trẻ.
Khi nào sự khác biệt cần được tìm hiểu thêm?
Không phải mọi khác biệt về thời điểm đạt mốc đều đáng lo ngại. Tuy nhiên, có những tình huống mà việc trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia phát triển là cần thiết, đặc biệt khi cha mẹ có một mối lo ngại kéo dài hoặc nhận thấy sự phát triển của trẻ không tiếp tục tiến triển như trước.
Một trường hợp đặc biệt cần lưu ý là khi trẻ mất đi một kỹ năng mà trước đó đã có. Đây không đơn thuần là việc trẻ chưa đạt một mốc mới mà là một thay đổi trong quá trình phát triển, vì vậy cần được đánh giá thay vì chỉ tiếp tục chờ đợi.
Điều quan trọng ở đây không phải là tìm kiếm một nhãn chẩn đoán càng sớm càng tốt, mà là tìm hiểu nguyên nhân và xác định liệu trẻ có cần thêm sự hỗ trợ hay không.
Nhận biết sớm không có nghĩa là kết luận sớm. Đó là bước đầu tiên để có thể tìm hiểu sớm và hỗ trợ phù hợp nếu cần.
Môi trường và mối quan hệ cũng là một phần của quá trình phát triển
Sự phát triển của trẻ không diễn ra tách biệt khỏi môi trường sống. Những trải nghiệm hàng ngày, cơ hội vận động và vui chơi, chất lượng tương tác với người chăm sóc, dinh dưỡng, giấc ngủ, sức khỏe và nhiều yếu tố khác cùng tạo nên môi trường trong đó trẻ phát triển.
Đặc biệt trong những năm đầu đời, mối quan hệ giữa trẻ và người chăm sóc có vai trò quan trọng. Khi trẻ phát ra một tín hiệu và người lớn nhận biết, hiểu và đáp lại phù hợp, trẻ có thêm cơ hội để giao tiếp, khám phá và học hỏi.
Một cái nhìn, một âm thanh, một cử chỉ hay một nỗ lực tiếp cận đồ vật đều có thể trở thành điểm bắt đầu cho một tương tác. Khi những tương tác đáp ứng này được lặp lại trong đời sống hàng ngày, trẻ có thêm những trải nghiệm cần thiết cho sự phát triển về giao tiếp, cảm xúc, nhận thức và xã hội.
Do đó, theo dõi mốc phát triển không nên tách rời khỏi câu hỏi rộng hơn: trẻ đang được sống và phát triển trong môi trường như thế nào?
Theo dõi phát triển để hiểu trẻ, không phải để thúc trẻ
Khi cha mẹ biết rằng con chưa đạt một kỹ năng nào đó, phản ứng tự nhiên có thể là tìm cách luyện tập để trẻ đạt được kỹ năng ấy càng sớm càng tốt. Tuy nhiên, phát triển không phải là quá trình hoàn thành một danh sách nhiệm vụ.
Mục tiêu của việc theo dõi phát triển không phải là làm cho trẻ đạt mốc sớm hơn những trẻ khác. Giá trị lớn hơn nằm ở việc giúp cha mẹ hiểu trẻ đang ở đâu trong quá trình phát triển, nhận biết những nhu cầu hiện tại và tạo ra những trải nghiệm phù hợp với khả năng của trẻ.
Điều này cũng phù hợp với cách tiếp cận nuôi dưỡng đáp ứng, trong đó người chăm sóc bắt đầu từ việc quan sát tín hiệu của trẻ, hiểu điều trẻ đang thể hiện và đáp ứng phù hợp. Có thể hình dung quá trình này theo một vòng lặp đơn giản:
Quan sát → Nhận định → Đáp ứng → Điều chỉnh.
Khi trẻ thay đổi, cách người lớn đáp ứng cũng cần thay đổi theo. Đây là cách tiếp cận khác với việc cố gắng đưa mọi trẻ vào cùng một khuôn mẫu phát triển.
Mỗi đứa trẻ có một hành trình phát triển riêng
Các mốc phát triển giúp chúng ta có thêm một công cụ để hiểu quá trình lớn lên của trẻ. Nhưng không có một bảng nào có thể mô tả đầy đủ một đứa trẻ. Một đứa trẻ là tổng hòa của đặc điểm sinh học, trải nghiệm, mối quan hệ, môi trường sống và vô số tương tác diễn ra mỗi ngày.
Vì vậy, việc theo dõi phát triển có ý nghĩa nhất khi cha mẹ sử dụng các mốc như một điểm tham chiếu để quan sát, đồng thời nhìn vào sự tiến bộ của trẻ theo thời gian và chú ý đến những điều thực sự khiến mình băn khoăn.
Nếu có sự khác biệt, không cần vội vàng kết luận. Nếu có một mối lo ngại thực sự, cũng không nên chỉ chờ đợi. Điều quan trọng là có đủ thông tin để biết khi nào tiếp tục quan sát, khi nào cần trao đổi và khi nào cần tìm kiếm sự đánh giá chuyên môn. Bởi mục tiêu cuối cùng của việc theo dõi phát triển không phải là trả lời câu hỏi “Con có bằng những đứa trẻ khác không?” Mà là giúp cha mẹ trả lời một câu hỏi có ý nghĩa hơn:
“Tôi đang hiểu con mình đến đâu, và con đang cần gì để tiếp tục phát triển?”
Đó cũng là nền tảng của một cách nuôi dưỡng tôn trọng sự phát triển tự nhiên của trẻ: không thúc ép trẻ chạy theo một khuôn mẫu, nhưng cũng không bỏ qua những tín hiệu cho thấy trẻ có thể cần được quan tâm và hỗ trợ.
